Serotonina w Glebie: O
Odkryj sekret szczęścia!
Serotonina w Środowisku Glebowym
Wprowadzenie do Istoty Połączenia
Istnieje chwila, często w dzieciństwie, kiedy zanurza się dłoń w wilgotnej ziemi i coś osiada w piersi. Nie wiadomo, dlaczego. Nie byłoby możliwe tego wyjaśnić, gdyby zapytano. Odczuwa się po prostu, przez chwilę, jakby znajdowało się dokładnie tam, gdzie powinno się być.
Ten moment nie ma charakteru sentymentalnego. Jest biochemiczny. Stanowi konsekwencję czteromiliardowej rozmowy między układem nerwowym a życiem w glebie — rozmowy, której większość z nas już nie prowadzi, a której brak jest jednym z niewidzialnych kosztów współczesnego życia.
Niniejszy artykuł analizuje, co faktycznie ukazują dowody naukowe poddane recenzji. Następnie przechodzi do aspektów wysoce praktycznych. Dwadzieścia siedem konkretnych działań, uporządkowanych według wymaganego zaangażowania czasowego, tak aby, niezależnie od indywidualnej sytuacji i stylu życia, każdy mógł znaleźć na tej stronie coś, co może zastosować już dziś.
Główne Założenie
Około 90% serotoniny w organizmie jest produkowane w jelitach przez komórki, które reagują na sygnały od bilionów bakterii tam bytujących. Skład tych bakterii jest kształtowany i podtrzymywany przez to, co spożywasz, czego dotykasz, co wdychasz, oraz — co kluczowe — rodzaj gleby, z którą masz kontakt. Konkretne mikroorganizmy, szczególnie znane jako Mycobacterium vaccae, aktywują mózgowy system serotoninowy. Współczesne życie w znacznym stopniu zerwało ten obwód. Pocieszająca informacja: szybko się odbudowuje.
Łuk 1 — Jelita Kształtują Nastrój
Około dziewięćdziesiąt procent
Kluczowa informacja: około 90% obwodowej serotoniny jest syntetyzowane w komórkach enterochromafinowych jelit, a nie w mózgu (Yano et al., 2015, Cell, doi:10.1016/j.cell.2015.02.047). Jelita nie tylko trawią; produkują ten neuroprzekaźnik, najbardziej kojarzony z nastrojem, w ilościach znacznie przewyższających produkcję mózgową.
Produkcja ta jest regulowana przez mikrobiom jelitowy. Myszy wolne od zarazków – hodowane w sterylnych warunkach, bez bakterii jelitowych – mają o 60% mniej krążącej serotoniny niż myszy hodowane konwencjonalnie. Ponowne wprowadzenie bakterii przywraca poziom serotoniny 📚 Yano et al., 2015.
Nerw błędny: Kanał komunikacji
Jelita i mózg komunikują się nieustannie za pośrednictwem nerwu błędnego – najdłuższego nerwu czaszkowego w organizmie, przenoszącego sygnały w obu kierunkach, lecz płynącego przeważnie w górę (z jelit do mózgu) w stosunku około 9 do 1. Mikroby jelitowe wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (maślan, propionian, octan), prekursory neuroprzekaźników oraz cząsteczki sygnalizujące układ odpornościowy, które docierają do mózgu tą bezpośrednią drogą (Cryan & Dinan, 2019, Physiological Reviews, doi:10.1152/physrev.00018.2018; Bravo et al., 2011, PNAS, doi:10.1073/pnas.1102999108).
Potwierdzenie u ludzi
Analiza z 2019 roku, opublikowana w Nature Microbiology, zbadała próbki kału od ponad 1000 osób i wykazała, że rodzaje bakterii znane z produkcji prekursorów dopaminy i GABA były konsekwentnie zubożone u osób z zdiagnozowaną depresją, nawet po uwzględnieniu stosowania antydepresantów, diety i zmiennych społeczno-ekonomicznych (Valles-Colomer et al., 2019, doi:10.1038/s41564-018-0337-x). Badania kliniczne konkretnych szczepów probiotycznych – Lactobacillus rhamnosus, Bifidobacterium longum, B. breve, L. helveticus – wykazują mierzalne redukcje poziomu kortyzolu, wyników w skalach depresji i wyników w skalach lęku w wielu małych i średnich randomizowanych badaniach kontrolowanych (RCT) (Sarkar et al., 2016, Trends in Neurosciences, doi:10.1016/j.tins.2016.09.002; Liu et al., 2019, Frontiers in Neuroscience, doi:10.3389/fnins.2019.00776; Messaoudi et al., 2011, British Journal of Nutrition, doi:10.1017/S0007114510004319).
Zjawisko to ma już swoją nazwę: psychobiotyki. Posiada własne czasopisma, konferencje i programy nauczania na wydziałach medycznych. Jeszcze piętnaście lat temu nic z tego nie istniało.
Część 2 — Mycobacterium vaccae: Bakteria Glebowa Działająca Jak Antydepresant
Odkrycie z 2004 roku
Badacze nowotworów, wstrzykujący myszom inaktywowane termicznie Mycobacterium vaccae — powszechną, nieszkodliwą bakterię glebową — zauważyli, że leczone myszy były spokojniejsze. Wykazywały lepsze wyniki w zadaniach poznawczych. Ich zachowanie wydawało się mniej lękowe.
Christopher Lowry, neurobiolog z Uniwersytetu Kolorado, podjął się dalszych badań. Jego artykuł z 2007 roku, opublikowany w Neuroscience, wykazał, że ekspozycja na M. vaccae aktywowała specyficzne mezolimbiczne neurony serotoninergiczne — wywołując efekty strukturalnie podobne do działania leków przeciwdepresyjnych, mierzalne zarówno w zachowaniu, jak i w chemii mózgu (Lowry et al., 2007, doi:10.1016/j.neuroscience.2007.01.067).
To była praca, która zapoczątkowała nową dziedzinę badań. Bakteria glebowa, nie lek — po prostu ziemia — aktywowała system serotoninowy mózgu.
Co nastąpiło później
Nie dysponujemy jeszcze dużymi, randomizowanymi badaniami klinicznymi (RCT) na ludziach, dotyczącymi M. vaccae jako terapii. Mamy natomiast szerszą hipotezę „starych przyjaciół” (Rook, 2013, PNAS, doi:10.1073/pnas.1313731110):, która zakłada, że ludzki układ odpornościowy i nerwowy ewoluowały, aby oczekiwać stałej ekspozycji na mikroby pochodzące z gleby, a współczesny brak tej ekspozycji przyczynia się do wzrostu częstości występowania depresji, lęku i chorób zapalnych.
Naturalne eksperymenty w populacjach ludzkich
Łuk 3 — Co współczesne życie zakłóciło
Trzy zakrojone na szeroką skalę zakłócenia przerwały pętlę gleba-jelita-mózg u większości ludzi w krajach uprzemysłowionych:
1. Sanityzacja. Mydła antybakteryjne, żywność pasteryzowana, wszystko szczelnie zamknięte. Zawartość mikrobiologiczna pożywienia przeciętnego człowieka spadła o rzędy wielkości na przestrzeni trzech pokoleń (Rook, 2013; Mosca et al., 2016, Frontiers in Microbiology, doi:10.3389/fmicb.2016.00455).).
2. Antybiotyki. Każda kuracja antybiotykami o szerokim spektrum działania eliminuje znaczną część różnorodności mikrobiologicznej jelit, z czego część nigdy w pełni się nie regeneruje. Wielokrotna ekspozycja w dzieciństwie koreluje ze zwiększonym ryzykiem astmy, nieswoistych zapaleń jelit (IBD) i depresji w późniejszym życiu (Dethlefsen & Relman, 2011, PNAS, doi:10.1073/pnas.1000087107; Mikkelsen et al., 2016, BMJ Open, doi:10.1136/bmjopen-2015-010527).).
3. Fizyczne oddzielenie od gleby. Urbanizacja, uszczelnione podłogi, oczyszczona żywność, umyte ręce. Bezpośredni codzienny kontakt z glebą spadł z około 12 godzin dziennie (w erze przedindustrialnej) do niemal zera (w typowym życiu miejskim).
„Hipoteza higieniczna” z lat 90. XX wieku została doprecyzowana i przekształciła się w „hipotezę starych przyjaciół”: problemem nie jest sama czystość, lecz specyficzna utrata koewoluujących partnerów mikrobiologicznych (Rook, 2013, doi:10.1073/pnas.1313731110; Haahtela et al., 2013, World Allergy Organization Journal, doi:10.1186/1939-4551-6-3).).
Rozdział 4 — Odbudowa Połączeń: Zaskakująca Prostota Procesu (Uzasadnienie Badawcze)
Zgromadzone piśmiennictwo naukowe wskazuje na:
Łuk 5 — Praktyczne Działania: Co Ludzie Robią w Tej Kwestii
Praca Rona Finleya nad ogrodami społecznymi w Południowym Los Angeles stanowi jeden z widocznych przykładów operacjonalizacji całej tej kaskady. Uprawa żywności we własnej okolicy przywraca glebę, przywraca dostęp do różnorodnych, świeżych roślin oraz przywraca codzienny, bezpośredni kontakt z glebą, który, jak wskazuje hipoteza „starych przyjaciół”, ma istotne znaczenie.
Ruch ogrodów społecznych w Detroit — polegający na zakupie pustych działek za 100 dolarów i przekształcaniu ich w produktywną glebę — stanowi kolejny przykład. Powyższe dane naukowe nie mają charakteru wyłącznie teoretycznego w skali makro.
Dowody naukowe nie wymagają, aby stać się samowystarczalnym gospodarzem. Wzywają one do zamknięcia obiegu w dowolnej formie, która odpowiada indywidualnemu stylowi życia. Poniżej przedstawiono dwadzieścia siedem konkretnych sposobów.
---
Kluczowa Konkluzja
Nastrój, układ odpornościowy oraz jelita stanowią trzy perspektywy jednego systemu. System ten został ukształtowany w taki sposób, aby pozostawać w nieustannej interakcji z drobnoustrojami bytującymi w glebie. Dziewięćdziesiąt procent serotoniny w organizmie jest syntetyzowane w przewodzie pokarmowym. Jego produkcja jest regulowana przez bakterie, z którymi przodkowie mieli kontakt poprzez pożywienie, dotyk skóry oraz wdychanie powietrza. Współczesny styl życia w znacznym stopniu zakłócił tę interakcję. Przywrócenie jej nie wymaga interwencji farmakologicznych ani radykalnych zmian w sposobie życia. W większości przypadków wystarczy świadomy kontakt z glebą.
---
Miłość w Działaniu: 27 Konkretnych Działań
Uporządkowane czasowo. Wybierz jedno z każdej kategorii w tym tygodniu.
Działania 60-sekundowe (codziennie)
1. Dotknij żywej gleby gołą dłonią przez sześćdziesiąt sekund. Roślina doniczkowa, obszar wokół drzewa, zakątek parku. Za każdym razem, gdy mijasz je.
2. Powąchaj garść świeżej ziemi. Ten ziemisty zapach to geosmina, wytwarzana przez bakterie z rodzaju Streptomyces — tej samej rodziny, która dostarczyła nam większość antybiotyków. Ewolucyjnie przystosowana do przyciągania zwierząt rozprzestrzeniających zarodniki. Ludzki nos stanowi współewoluowany sensor.
3. Dodaj łyżkę kiszonej kapusty, kimchi lub jogurtu z żywymi kulturami bakterii do tego, co już jesz. Codzienne spożycie fermentowanej żywności stanowi najprostszy, ciągły wkład w zdrowie.
4. Zrezygnuj z mydła antybakteryjnego. Używaj zwykłego mydła. Jest ono równie skuteczne w zapobieganiu infekcjom, a jednocześnie korzystniejsze dla mikrobiomu.
5. Otwórz okno na godzinę. Zewnętrzny aerozol mikrobiologiczny charakteryzuje się większą różnorodnością niż ten w pomieszczeniach (Hanski et al., 2012, doi:10.1073/pnas.1205624109).).
Działania 5-minutowe (kilka razy w tygodniu)
6. Przesadź roślinę. Pracuj gołymi rękami w ziemi, bez rękawiczek, a po zakończeniu poświęć chwilę na obserwację rośliny, zanim umyjesz dłonie.
7. Spożyj jeden owoc lub warzywo, którego nie jadłeś w ostatnim miesiącu. Różnorodność roślinna na talerzu stanowi wskaźnik różnorodności mikrobiomu.
8. Przygotuj słoik fermentowanego miodu czosnkowego (jedna główka obranego czosnku, zalać surowym miodem, mieszać codziennie przez dwa tygodnie — jadalne w dowolnym momencie, żywe bakterie obecne od 10. dnia).
9. Przejdź się boso po trawie przez 5 minut przed poranną kawą lub po pracy.
10. Usiądź na ziemi zamiast na krześle podczas jednej rozmowy w tym tygodniu.
Działania 15-minutowe (tygodniowo)
11. Piel lub sadź coś — w swoim ogrodzie, donicy, czyimś podwórku. Minimum raz w tygodniu.
12. Odwiedź targ rolny raz w tygodniu. Świeże produkty uprawiane w zróżnicowanych glebach nadal posiadają istotne sygnatury mikrobiologiczne w porównaniu z produktami ze supermarketu.
13. Przygotuj prostą kiszoną kapustę (kapusta + sól w słoiku, dwa tygodnie na blacie). Jeden słoik dostarcza porcji fermentowanej żywności na cztery tygodnie codziennego spożycia.
14. Zdejmij buty w pomieszczeniach. Zanieczyszczenia z obuwia wprowadzają miejskie substancje zanieczyszczające do domu; chodzenie boso lub w czystych skarpetkach po podłodze pozwala również poczuć podłoże domu, w którym się mieszka.
15. Spożyj jeden posiłek tygodniowo składający się wyłącznie z roślin, które potrafisz zidentyfikować — bez list składników, bez przetworzonych produktów.
Działania trwające godzinę (minimum raz w miesiącu)
16. Załóż ogród w pojemnikach. Pojedyncza doniczka o średnicy 30 cm na słonecznym parapecie może służyć do uprawy sałaty, ziół, boćwiny, rzodkiewek lub pomidorów koktajlowych.
17. Odwiedź centrum kompostowania lub ogród społeczny. Większość miast posiada takie miejsca dostępne publicznie. Dotknij kompostu.
18. Posadź jedną roślinę wieloletnią (sadzonkę truskawki, rozmaryn, lawendę). Rośliny wieloletnie utrzymują biologię gleby przez cały rok w sposób, w jaki rośliny jednoroczne nie są w stanie.
19. Pływaj w naturalnych zbiornikach wodnych — jeziorze, rzece, oceanie. Woda naturalna jest bogata mikrobiologicznie w sposób, w jaki woda basenowa nie jest.
20. Wybierz szlak turystyczny z odsłoniętą ziemią zamiast utwardzonej ścieżki.
Działania całodniowe i społeczne (tygodniowo-miesięcznie)
21. Zgłoś się na wolontariat w ogrodzie społecznym. Sieci te, podobne do tych w Detroit i południowym Los Angeles, istnieją w większości miast i zawsze potrzebują rąk do pracy.
22. Wspieraj bezpośrednio jednego rolnika stosującego rolnictwo regeneracyjne (poprzez skrzynki CSA, relacje na targu rolnym, wizyty na farmie). Gospodarstwa odbudowujące węgiel w glebie to operacyjnie te same gospodarstwa, które produkują żywność o największej różnorodności mikrobiologicznej.
23. Naucz dziecko ogrodnictwa. Ekspozycja na glebę w dzieciństwie jest najbardziej wpływowym okresem w literaturze dotyczącej hipotezy „starych przyjaciół” (Stein et al., 2016, doi:10.1056/NEJMoa1508749).). Przekazywanie tej wiedzy ma znaczenie.
24. Zorganizuj wymianę fermentowanej żywności z przyjaciółmi. Kiszona kapusta od jednej osoby, jogurt od innej, kimchi od kolejnej, kombucha od jeszcze innej. Zwiększa to różnorodność mikrobiologiczną, z którą styka się każdy uczestnik.
Długoterminowe zobowiązania (miesiące do lat)
25. Ogranicz spożycie mięsa pochodzącego z hodowli przemysłowych. Mięso przemysłowe jest największym pojedynczym czynnikiem degradacji gleby i nadużywania antybiotyków na świecie; wybór mięsa z hodowli pastwiskowej lub rezygnacja z niego to zarówno głos na rzecz gleby, jak i mikrobiomu.
26. Zabiegaj w swoim mieście o więcej nieutwardzonych terenów parkowych, ogrodów społecznych, ogrodów szkolnych. Bliskość i dostęp do terenów zielonych to jeden z najsilniejszych predyktorów różnorodności mikrobiomu w dzieciństwie 📚 Hanski et al., 2012.
27. Jeśli masz jakikolwiek wpływ na kawałek ziemi — podwórko, balkon, działkę społeczną — zaprzestań stosowania pestycydów o szerokim spektrum działania. Decyzja jednego gospodarstwa domowego ma znaczenie lokalne. Decyzje sąsiedztwa mają znaczenie regionalne.
Oto szczera prawda
Nie jest możliwe wykonanie wszystkich 27 działań. Nie ma takiej potrzeby. Trzy pozycje z pierwszych dwóch kategorii, stosowane konsekwentnie przez cztery do sześciu tygodni, są wystarczające do wywołania mierzalnych zmian w różnorodności mikrobiomu jelitowego, co potwierdzają opublikowane badania (Wastyk et al., 2021, doi:10.1016/j.cell.2021.06.019;; McDonald et al., 2018, doi:10.1128/mSystems.00031-18).). Zacznij od małych kroków. Powtarzaj.
Często Zadawane Pytania
Czy muszę jeść ziemię? Nie. Dowody na bezpośrednie spożycie są niewielkie, a ryzyko (pasożyty, metale ciężkie) jest istotne. Kontakt ze skórą, drogami oddechowymi oraz roślinami jest wystarczający dla udokumentowanych efektów.
Czy pigułki probiotyczne zapewnią mi te same korzyści? Częściowo. Specyficzne szczepy (L. rhamnosus, B. longum, B. breve, L. helveticus) posiadają dowody kliniczne dotyczące wpływu na nastrój (Messaoudi et al., 2011, doi:10.1017/S0007114510004319). Jednak różnorodność naturalnej ekspozycji na glebę i żywność jest wielokrotnie większa niż w przypadku jakiegokolwiek komercyjnego probiotyku. Pigułki uzupełniają; nie zastępują.
Jak długo trzeba czekać na efekty? Badania na zwierzętach wykazują efekty behawioralne w ciągu kilku dni. Ludzkie badania probiotyczne zazwyczaj pokazują zmiany w skali nastroju w ciągu 3–6 tygodni regularnego stosowania. Badanie Stanford dotyczące żywności fermentowanej zaobserwowało zmiany w mikrobiomie w ciągu 10 tygodni.
Czy powinienem pozwolić moim dzieciom bawić się w ziemi? Tak. Okresy ekspozycji w dzieciństwie są najbardziej wpływowe. Dzieci, które dorastają z regularnym kontaktem z glebą, zwierzętami i tradycyjną żywnością, mają znacznie niższe wskaźniki późniejszych chorób alergicznych i autoimmunologicznych (Stein et al., 2016; Ege et al., 2011).
Przyjmuję antydepresanty. Czy powinienem je odstawić? Nie. Żadne z tych działań nie stanowi zamiennika dla leków przepisanych klinicznie. Interwencje te są uzupełnieniem — popartym dowodami, wolnym od skutków ubocznych i bezpłatnym. Należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym w sprawie integracji obu podejść.
Co z przeszczepem mikrobioty kałowej (FMT)? Jest to prawdziwa, coraz częściej badana terapia, klinicznie ustalona w przypadku nawracającej infekcji Clostridioides difficile i testowana w leczeniu depresji, zespołu jelita drażliwego (IBS) oraz innych schorzeń (Kelly et al., 2015, American Journal of Gastroenterology, doi:10.1038/ajg.2014.444). Nie jest to protokół do samodzielnego wykonania.
Mieszkam w mieszkaniu w gęsto zaludnionym mieście. Co jest realistyczne? Cztery rzeczy: doniczka z żywą glebą na parapecie, codzienne spożywanie żywności fermentowanej, cotygodniowa wizyta na targu rolnym oraz comiesięczna wycieczka do parku lub ogrodu, gdzie można dotknąć prawdziwej ziemi. To samo w sobie obejmuje większość bazy dowodowej.
---
Powiązane Lektury
---
Bibliografia
1. Bravo, J. A., Forsythe, P., Chew, M. V., et al. (2011). Spożycie szczepu Lactobacillus reguluje zachowanie emocjonalne i ekspresję receptorów GABA w ośrodkowym układzie nerwowym u myszy poprzez nerw błędny. PNAS, 108(38), 16050–16055. https://doi.org/10.1073/pnas.1102999108
2. Clemente, J. C., Pehrsson, E. C., Blaser, M. J., et al. (2015). Mikrobiom niekontaktowanych Indian Ameryki. Science Advances, 1(3), e1500183. https://doi.org/10.1126/sciadv.1500183
3. Cryan, J. F., & Dinan, T. G. (2019). Oś mikrobiota-jelita-mózg. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013. https://doi.org/10.1152/physrev.00018.2018
4. Dethlefsen, L., & Relman, D. A. (2011). Niepełna regeneracja i zindywidualizowane reakcje ludzkiej mikrobioty jelita grubego na powtarzane zaburzenia antybiotykowe. PNAS, 108(Suppl 1), 4554–4561. https://doi.org/10.1073/pnas.1000087107
5. Ege, M. J., Mayer, M., Normand, A. C., et al. (2011). Narażenie na mikroorganizmy środowiskowe a astma dziecięca. New England Journal of Medicine, 364(8), 701–709. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1007302
6. Frank, M. G., Fonken, L. K., Dolzani, S. D., et al. (2018). Immunizacja Mycobacterium vaccae indukuje środowisko przeciwzapalne w OUN: osłabienie wywołanego stresem przygotowania mikrogleju, alarmins i zachowania lękowego. Brain, Behavior, and Immunity, 73, 352–363. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2018.02.004
7. Haahtela, T., Holgate, S., Pawankar, R., et al. (2013). Hipoteza bioróżnorodności a choroby alergiczne. World Allergy Organization Journal, 6(1), 3. https://doi.org/10.1186/1939-4551-6-3
8. Hanski, I., von Hertzen, L., Fyhrquist, N., et al. (2012). Bioróżnorodność środowiskowa, ludzka mikrobiota i alergia są ze sobą powiązane. PNAS, 109(21), 8334–8339. https://doi.org/10.1073/pnas.1205624109
9. Kelly, C. R., Kahn, S., Kashyap, P., et al. (2015). Aktualizacja dotycząca przeszczepu mikrobioty kałowej 2015: wskazania, metodologie, mechanizmy i perspektywy. American Journal of Gastroenterology, 110(4), 444–449. https://doi.org/10.1038/ajg.2014.444
10. Liu, R. T., Walsh, R. F. L., & Sheehan, A. E. (2019). Prebiotyki i probiotyki w depresji i lęku: systematyczny przegląd i metaanaliza kontrolowanych badań klinicznych. Frontiers in Neuroscience, 13, 776. https://doi.org/10.3389/fnins.2019.00776
11. Lowry, C. A., Hollis, J. H., de Vries, A., et al. (2007). Identyfikacja immunologicznie reagującego mezolimbokorowego układu serotoninergicznego. Neuroscience, 146(2), 756–772. https://doi.org/10.1016/j.neuroscience.2007.01.067
12. Matthews, D. M., & Jenks, S. M. (2013). Spożycie Mycobacterium vaccae zmniejsza zachowania związane z lękiem i poprawia uczenie się u myszy. Behavioural Processes, 96, 27–35. https://doi.org/10.1016/j.beproc.2013.01.011
13. McDonald, D., Hyde, E., Debelius, J. W., et al. (2018). American Gut: otwarta platforma dla badań mikrobiomu w ramach nauki obywatelskiej. mSystems, 3(3), e00031-18. https://doi.org/10.1128/mSystems.00031-18
14. Messaoudi, M., Lalonde, R., Violle, N., et al. (2011). Ocena właściwości psychotropowych formuły probiotycznej u szczurów i ludzi. British Journal of Nutrition, 105(5), 755–764. https://doi.org/10.1017/S0007114510004319
15. Mikkelsen, K. H., Knop, F. K., Frost, M., et al. (2016). Wpływ antybiotyków na mikrobiotę jelitową, metabolizm glukozy i regulację masy ciała. BMJ Open, 6(11), e010527. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2015-010527
16. Mosca, A., Leclerc, M., & Hugot, J. P. (2016). Różnorodność mikrobioty jelitowej a choroby człowieka. Frontiers in Microbiology, 7, 455. https://doi.org/10.3389/fmicb.2016.00455
17. Reber, S. O., Siebler, P. H., Donner, N. C., et al. (2016). Immunizacja preparatem inaktywowanym termicznie Mycobacterium vaccae promuje odporność na stres u myszy. PNAS, 113(22), E3130–E3139. https://doi.org/10.1073/pnas.1600324113
18. Rook, G. A. (2013). Regulacja układu odpornościowego przez bioróżnorodność środowiska naturalnego. PNAS, 110(46), 18360–18367. https://doi.org/10.1073/pnas.1313731110
19. Sarkar, A., Lehto, S. M., Harty, S., et al. (2016). Psychobiotyki i manipulacja sygnałami bakterie-jelita-mózg. Trends in Neurosciences, 39(11), 763–781. https://doi.org/10.1016/j.tins.2016.09.002
20. Selhub, E. M., Logan, A. C., & Bested, A. C. (2014). Fermentowane produkty spożywcze, mikrobiota i zdrowie psychiczne. Journal of Physiological Anthropology, 33(1), 2. https://doi.org/10.1186/1880-6805-33-2
21. Stein, M. M., Hrusch, C. L., Gozdz, J., et al. (2016). Odporność wrodzona i ryzyko astmy u dzieci rolników Amiszów i Hutterytów. New England Journal of Medicine, 375(5), 411–421. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1508749
22. Valles-Colomer, M., Falony, G., Darzi, Y., et al. (2019). Neuroaktywny potencjał ludzkiej mikrobioty jelitowej w jakości życia i depresji. Nature Microbiology, 4(4), 623–632. https://doi.org/10.1038/s41564-018-0337-x
23. Wastyk, H. C., Fragiadakis, G. K., Perelman, D., et al. (2021). Diety ukierunkowane na mikrobiotę jelitową modulują status immunologiczny człowieka. Cell, 184(16), 4137–4153. https://doi.org/10.1016/j.cell.2021.06.019
24. Yano, J. M., Yu, K., Donaldson, G. P., et al. (2015). Bakterie endogenne z mikrobioty jelitowej regulują biosyntezę serotoniny u gospodarza. Cell, 161(2), 264–276. https://doi.org/10.1016/j.cell.2015.02.047
---
Jeśli jakieś twierdzenie tutaj nie jest poparte dowodami recenzowanymi, to go tutaj nie ma.