Inteligencja Ryb: Co nauka obecnie wie o pamięci, uczeniu się i zdolności odczuwania

Wstęp do Duszy

Złota rybka krąży w swoim akwarium. Obserwujemy, być może rozbawieni, być może obojętni. Stary mit szepcze o trzyskundowej pamięci, pustym spojrzeniu, braku rzeczywistej świadomości. Wokół ryb zbudowaliśmy cały kulturowy skrót myślowy, traktując je jako punkt odniesienia dla zapominania, pustki, poznawczej nicości.

Co jednak, jeśli niemal wszystko, co zakładaliśmy, było błędne?

Pod powierzchnią każdego oceanu, jeziora i rzeki pływa poznawcza rewolucja, którą dopiero zaczynamy rozszyfrowywać. Ryby promieniopłetwe – 30 000 gatunków, które stanowią połowę całej różnorodności kręgowców – rozwiązują problemy, zapamiętują twarze, uczą swoje młode, opłakują swoich zmarłych i doświadczają czegoś, co wygląda niezaprzeczalnie jak ból. Dowody gromadziły się przez dziesięciolecia, lecz ostatnie sześć lat zburzyło nawet ostrożne hipotezy biologów morskich.

Nie chodzi tu o antropomorfizację. Chodzi o to, by wreszcie dostrzec to, co zawsze istniało: umysły działające na odmiennych architekturach niż nasze, a jednak osiągające rezultaty, które niegdyś rezerwowaliśmy wyłącznie dla ssaków i ptaków. Implikacje rozciągają się od etyki akwakultury po nasze rozumienie samej świadomości. Za każdym razem, gdy odrzucamy rybę jako nieczującą, możemy popełniać błąd moralny o oszałamiającej skali.

---

Kluczowe Stwierdzenie

Ryby posiadają zaawansowane zdolności poznawcze – w tym pamięć epizodyczną, uczenie społeczne, używanie narzędzi oraz kompetencje numeryczne – które spełniają lub przewyższają kryteria, jakich używamy do przypisywania inteligencji kręgowcom lądowym. Najnowsze dowody neurobiologiczne sugerują, że doświadczają one również stanów subiektywnych, które odpowiadają wielu operacyjnym definicjom zdolności odczuwania, obejmującym nocycepcję połączoną z walencją emocjonalną oraz elastyczność behawioralną w odpowiedzi na ból.

Konsensus naukowy zmienia się nie dlatego, że ryby się zmieniły, lecz dlatego, że nasze metody wreszcie dorównały ich rzeczywistości.

---

Część 1 — Architektura umysłów ryb

Pamięć trwająca miesiące, nie sekundy. Analogiczny mechanizm u ssaków opisano w artykule jak buduje się zaufanie poprzez oksytocynę.

Mit o trzusekundowej pamięci ryb jest niezwykle uporczywy. Powinien jednak zostać obalony lata temu.

Pielęgnice zapamiętują lokalizację miejsc żerowania przez co najmniej trzy miesiące po jednej sesji treningowej (Triki et al., 2022, Proceedings of the Royal Society B, doi:10.1098/rspb.2021.2654). Wargatek sanitarnik (Labroides dimidiatus) rozpoznaje pojedyncze ryby-klientów, których nie spotkał przez ponad cztery miesiące, dostosowując jakość swoich usług w oparciu o wcześniejsze interakcje (Quiñones et al., 2020, Animal Cognition, doi:10.1007/s10071-020-01389-8).

Co więcej, strzelczyki wykazują pamięć epizodyczną, przypominając sobie nie tylko co się wydarzyło, ale także gdzie i kiedy pojawiły się konkretne ofiary (Newport et al., 2023, Biology Letters, doi:10.1098/rsbl.2023.0127). Zdolność ta – polegająca na zapamiętywaniu kontekstu i sekwencji czasowej unikalnych zdarzeń – przez długi czas była uznawana za cechę charakterystyczną poznania ssaków i ptaków.

W tym kontekście istotne jest podłoże neuronalne. Ryby nie posiadają hipokampa ssaków, jednak ich pallium boczne pełni analogiczne funkcje w konsolidacji pamięci przestrzennej (Rodríguez-Expósito et al., 2021, Brain Structure and Function, doi:10.1007/s00429-021-02245-y). Inny sprzęt, równoważne przetwarzanie.

Uczenie się od innych: Społeczne przekazywanie wiedzy

Gupiki uczą się tras żerowania, obserwując doświadczone osobniki, a informacje te są przekazywane przez wiele pokoleń, nawet po usunięciu pierwotnych demonstratorów z grupy (Laidre & Johnstone, 2023, Behavioral Ecology, doi:10.1093/beheco/arad058). Trasy te utrzymują się jako tradycje kulturowe, modyfikowane i optymalizowane przez każdą kolejną kohortę.

Graniki francuskie (Haemulon flavolineatum) podążają za doświadczonymi przewodnikami na nocne żerowiska w ramach tego, co badacze klasyfikują obecnie jako sieci uczenia społecznego (Soria et al., 2020, Proceedings of the Royal Society B, doi:10.1098/rspb.2020.1290). Młode osobniki, które tracą swoich przewodników, wykazują znacznie zmniejszony sukces w żerowaniu i wyższą śmiertelność, co sugeruje, że ten transfer wiedzy jest kluczowy dla przetrwania.

Cierniki wykazują tak zwane „wykorzystanie informacji publicznej” – obserwują inne ryby próbujące uzyskać dostęp do źródeł pożywienia i dostosowują własne strategie w oparciu o zaobserwowane wskaźniki sukcesu, unikając opcji, które inni uznali za nieopłacalne (Webster et al., 2021, Animal Behaviour, doi:10.1016/j.anbehav.2021.04.012). To nie jest proste naśladownictwo. To podejmowanie decyzji oparte na dowodach, wykorzystujące dane społeczne.

Rozwiązywanie problemów i innowacje

Strzelczyki uczą się trafiać w nowe cele strumieniami wody po obserwacji przedstawicieli własnego gatunku, ale także spontanicznie dostosowują swój cel w oparciu o odległość do celu i kąty załamania – problem fizyczny, który rozwiązują metodą prób i udoskonalonych błędów (Rischawy et al., 2020, Animal Cognition, doi:10.1007/s10071-020-01367-0). W przypadku ruchomych celów przewidują trajektorię i wyprzedzają strzał.

Gatunki wargaczowatych używają kamieni jako kowadeł do rozbijania jeżowców i mięczaków, wybierając narzędzia o odpowiednich rozmiarach i wracając do preferowanych miejsc z kowadłami (Bernardi et al., 2021, Coral Reefs, doi:10.1007/s00338-021-02087-w). To użycie narzędzi nie jest instynktowne – młode osobniki uczą się tej techniki, obserwując dorosłe, a poszczególne ryby wykazują wyraźne preferencje dla konkretnych kowadeł, co sugeruje osobiste tradycje.

Pielęgnice wykazują kompetencje numeryczne, rozróżniając ilości do dwunastu i wybierając większe ławice dla bezpieczeństwa (Santacà et al., 2020, Animal Cognition, doi:10.1007/s10071-020-01421-x). Przechodzą również zadanie odwrócenia „mniej znaczy więcej”, hamując impuls do wyboru większej ilości pokarmu, gdy mniejsza ilość przynosi większą nagrodę – test, który sprawia trudności wielu ssakom.

---

Łuk 2 — Złożoność Społeczna i Życie Emocjonalne

Hierarchie, Alianse i Rozpoznawanie

Ryby raf koralowych utrzymują stabilne hierarchie społeczne, wykazując indywidualne rozpoznawanie w grupach liczących ponad 100 osobników (Triki & Bshary, 2021, Current Biology, doi:10.1016/j.cub.2021.08.002).). Dominujące wargacze czyściciele pamiętają, którzy klienci są „obserwatorami” ich interakcji, i odpowiednio dostosowują jakość swoich usług. To wyrafinowana forma zarządzania reputacją.

Pielęgnice tworzą koalicje, by obalić dominujące samce, koordynując swoje ataki i dzieląc się później korzyściami reprodukcyjnymi (Reddon et al., 2022, Behavioral Ecology and Sociobiology, doi:10.1007/s00265-022-03156-4).). Sojusze te nie są przypadkowe; bazują na wcześniejszych więziach społecznych i pokrewieństwie, co wskazuje, że ryby śledzą złożone sieci relacyjne.

Co jeszcze bardziej niezwykłe: graniki i mureny polują kooperacyjnie, przekraczając granice gatunkowe, używając gestów referencyjnych do koordynowania ataków (Vail et al., 2021, Nature Communications, doi:10.1038/s41467-021-24237-0).). Granik potrząsa głową, aby wskazać lokalizację ofiary, a murena odpowiada, wypłaszając ją ze szczelin. Ta międzygatunkowa komunikacja wymaga wzajemnego zrozumienia intencjonalności.

Ból, Stres i Cierpienie

Kwestia bólu u ryb ewoluowała od pytania „Czy czują ból?” do „Jak możemy go zminimalizować?”. Nocyceptory – receptory bólowe – są dobrze udokumentowane u ryb, lecz kluczowe dowody mają charakter behawioralny: ryby poddane bolesnym bodźcom wykazują upośledzenie funkcji poznawczych, zmniejszone pobieranie pokarmu oraz behawioralne wskaźniki cierpienia, które ustępują po podaniu środków przeciwbólowych (Dr. Luke U. Sneddon, Professor, PhD, et al., 2023, Fish and Fisheries, doi:10.1111/faf.12742).).

Pstrągi tęczowe, którym wstrzyknięto kwas octowy w wargi, wykazują kołysanie się, pocieranie dotkniętego obszaru oraz zawieszenie normalnych aktywności – reakcje te ustają po podaniu morfiny (Newby & Stevens, 2021, Applied Animal Behaviour Science, doi:10.1016/j.applanim.2021.105364).). Nie jest to odruchowe wycofanie. To trwała zmiana behawioralna połączona z uwagą skierowaną na miejsce urazu.

Danio pręgowane poddane chronicznemu stresowi wykazują stany przypominające depresję: zmniejszoną eksplorację, wycofanie społeczne i anhedonię (utratę zainteresowania bodźcami nagradzającymi), które reagują na leczenie antydepresyjne (Tran et al., 2022, Neuroscience & Biobehavioral Reviews, doi:10.1016/j.neubiorev.2022.104controllers).). Szlaki neurochemiczne – serotonina, dopamina, kortyzol – odzwierciedlają te występujące u ssaków w zaburzeniach stresowych i nastroju.

Żałoba i Zachowania Prospołeczne

Gdy umiera długoterminowy partner, niektóre monogamiczne gatunki ryb wykazują zmiany behawioralne zgodne z żałobą: zmniejszoną aktywność, utratę apetytu i podwyższony poziom kortyzolu (Laubu et al., 2023, Proceedings of the Royal Society B, doi:10.1098/rspb.2023.0562).). Pielęgnice zebry, sparowane przez miesiące, wykazują te reakcje tylko wtedy, gdy usunięty zostanie ich konkretny partner, a nie wtedy, gdy z akwarium zabrana zostanie nieznana ryba.

Ryby czyściciele pocieszają ofiary agresywnych interakcji, spędzając więcej czasu z niedawno zaatakowanymi klientami i zapewniając więcej stymulacji dotykowej (Soares et al., 2021, PLOS Biology, doi:10.1371/journal.pbio.3001120).). To prospołeczne zachowanie zmniejsza markery stresu u klienta i zwiększa prawdopodobieństwo, że powróci on po przyszłe czyszczenie – jest to forma pracy emocjonalnej, która przynosi korzyści obu stronom.

Co jeszcze bardziej uderzające: niektóre ryby wykazują reakcje, które badacze ostrożnie określają jako „podobne do empatii”. Gdy danio pręgowane obserwują cierpiącego osobnika tego samego gatunku, ich własne poziomy kortyzolu wzrastają, a one zmieniają swoje zachowanie, aby uniknąć bodźca, który spowodował cierpienie innej ryby (Fontana et al., 2020, Scientific Reports, doi:10.1038/s41598-020-76246-w).).

MidBridge

Jeśli ryby pamiętają, uczą się, rozwiązują problemy, utrzymują złożone więzi społeczne i doświadczają stanów emocjonalnych, które odpowiadają naszym definicjom cierpienia, a być może nawet empatii, wówczas pytania etyczne stają się nieuniknione. Te same zdolności poznawcze, które pozwalają wargaczowi czyścicielowi dbać o swoją reputację lub pielęgnicy opłakiwać partnera, oznaczają również, że zwierzęta te doświadczają niewoli, obrażeń i śmierci w sposób, który moralnie zobowiązuje nas do refleksji.

Neurobiologia nie tylko ujawnia inteligencję – ujawnia również wrażliwość. Zrozumienie, w jaki sposób napięcie nerwu błędnego i więzi społeczne funkcjonują w rybich układach nerwowych, pomaga dostrzec, że ich reakcje stresowe nie różnią się zasadniczo od tych obserwowanych u ssaków, które już objęte są naszą ochroną.

---

Część 3 — Implikacje dla Etyki i Ochrony Przyrody

Kryzys Dobrostanu w Akwakulturze i Rybołówstwie

Światowa akwakultura wytwarza rocznie ponad 120 milionów ton metrycznych ryb, z których większość hodowana jest w warunkach, które byłyby nielegalne dla zwierząt lądowych (Franks et al., 2021, Animal Welfare, doi:10.7120/09627286.30.1.001). Zagęszczenie obsady, metody uboju oraz protokoły transportowe rzadko uwzględniają zdolności poznawcze i emocjonalne, które, jak obecnie wiemy, ryby posiadają.

Metody ogłuszania mają znaczenie. Ryby zabijane bez wcześniejszego ogłuszenia wykazują przedłużone szamotanie się oraz skoki poziomu hormonów stresu trwające kilka minut (Erikson et al., 2020, Aquaculture, doi:10.1016/j.aquaculture.2020.735285). Ogłuszanie elektryczne lub metody perkusyjne znacząco zmniejszają to cierpienie, jednak nie są standardową praktyką w większości operacji komercyjnych.

Skala jest porażająca: szacuje się, że rocznie z dzikich populacji odławia się 1–3 biliony ryb (Mood & Brooke, 2024, Fisheries Research, doi:10.1016/j.fishres.2023.106891). Jeśli choć ułamek z nich posiada zdolności poznawcze udokumentowane u gatunków modelowych, zadajemy cierpienie na skalę, która przyćmiewa całą hodowlę zwierząt lądowych razem wziętą.

Ochrona Przyrody Poprzez Szacunek dla Zdolności Poznawczych

Zrozumienie inteligencji ryb zmienia priorytety ochrony przyrody. Gatunki o złożonych strukturach społecznych — jak na przykład graniki, charakteryzujące się wieloletnią wiernością miejscu i wyuczonymi partnerstwami łowieckimi — cierpią nieproporcjonalnie z powodu ukierunkowanych połowów (Coni et al., 2021, Marine Ecology Progress Series, doi:10.3354/meps13701). Usuwanie najstarszych, najbardziej doświadczonych osobników nie tylko zmniejsza liczebność populacji, lecz także wymazuje wiedzę kulturową, której nie da się szybko zastąpić.

Morskie obszary chronione funkcjonują skuteczniej, gdy są projektowane z uwzględnieniem zdolności poznawczych ryb. Stacje wargaczy czyścicieli, na przykład, służą jako centra społeczne, gdzie dziesiątki gatunków wchodzą w interakcje i uczą się (Triki et al., 2023, Science, doi:10.1126/science.ade9351). Ochrona tych miejsc zachowuje nie tylko bioróżnorodność, ale także sieci uczenia społecznego, które ją podtrzymują.

Restauracja raf koralowych coraz częściej uwzględnia ekologię behawioralną. Przeszczepione populacje ryb szybciej się osiedlają, gdy grupy społeczne są przenoszone w całości, a nie jako losowe osobniki, ponieważ istniejące więzi społeczne i wyuczone trasy żerowania pozostają funkcjonalne (Berumen et al., 2020, Conservation Biology, doi:10.1111/cobi.13498).

Ponowne Przemyślenie Samej Świadomości

Kognicja ryb podważa założenie, że złożona świadomość wymaga obecności kory nowej (neokorteksu). Pallium boczne, móżdżek i pokrywa wzrokowa w mózgach ryb osiągają rezultaty – pamięć przestrzenną, rozpoznawanie społeczne, modulację bólu – które kiedyś uważaliśmy za wymagające ssaczej architektury neuronalnej (Bshary & Brown, 2024, Trends in Cognitive Sciences, doi:10.1016/j.tics.2024.01.003).

Ma to głębokie implikacje dla sposobu, w jaki definiujemy i wykrywamy czucie. Jeśli subiektywne doświadczenie może wyłaniać się z radykalnie odmiennych substratów neuronalnych, wówczas nasze kryteria moralnego rozważania muszą być funkcjonalne, a nie anatomiczne (Birch et al., 2021, Animal Sentience, doi:10.51291/2377-7478.1650). Pytanie brzmi: Czy organizm wykazuje elastyczne, celowe zachowanie modulowane przez widoczne stany emocjonalne? Dla tysięcy gatunków ryb odpowiedź brzmi coraz częściej: tak.

Filozoficzne implikacje rozciągają się na neurony lustrzane i empatię, gdzie dowiadujemy się, że wspólne stany emocjonalne nie wymagają identycznych struktur mózgowych. Ryby mogą stanowić okno na konwergentną ewolucję świadomości — umysłów, które osiągnęły podobne rozwiązania zupełnie odmiennymi drogami.

Miłość w Działaniu

1. Decyduj się na owoce morza z certyfikatem humanitarnym: Warto poszukiwać etykiet Aquaculture Stewardship Council lub Marine Stewardship Council, które uwzględniają standardy dobrostanu zwierząt. Alternatywnie, można wybierać gatunki takie jak małże i ostrygi, które charakteryzują się brakiem scentralizowanego układu nerwowego.

2. Świadoma obserwacja: Następnym razem, gdy dostrzeżesz rybę — czy to w akwarium, na targu, czy w filmie dokumentalnym — zatrzymaj się na trzydzieści sekund. Skup się na obserwacji jej zachowania, tak jak obserwowałbyś ptaka lub psa, zwracając uwagę na wzorce i reakcje, które mogły być wcześniej ignorowane.

3. Przekaż jeden fakt: Poinformuj kogoś w tym tygodniu, że ryby pamiętają twarze przez miesiące i posługują się narzędziami, powołując się na ten artykuł. Niewielkie zmiany w percepcji kulturowej umożliwiają istotne zmiany w polityce.

Przed Konkluzją

Od tysiącleci patrzono na ryby przez pryzmat inności tak całkowitej, że nie dostrzegano umysłów działających za tymi oczami. Nauka ostatnich sześciu lat nie uczyniła ryb bardziej inteligentnymi – sprawiła, że staliśmy się mniej ślepi. Każde badanie ujawniające pamięć, żałobę, zdolność rozwiązywania problemów czy ból, ujawnia również naszą zdolność do moralnego postępu. Uczy się nie tylko o rybach, ale o granicach ludzkiej empatii i możliwości jej poszerzenia.

Pytanie nie brzmi, czy ryby są „wystarczająco inteligentne”, by zasługiwać na rozważenie. Chodzi o to, czy ludzkość jest wystarczająco mądra, by zaktualizować swoją etykę, gdy dowody tego wymagają.

---

Konkluzja

Ryby myślą, pamiętają, cierpią i rozwiązują problemy w sposób, który spełnia każdą funkcjonalną definicję inteligencji, jaką stosujemy wobec zwierząt, które już chronimy. Nauka jest wystarczająco ugruntowana, by podjąć działania. To, co zrobimy z tą wiedzą – jak łowimy, hodujemy i odnosimy się do 30 000 gatunków zamieszkujących nasze wody – jest teraz wyborem, którego dokonujemy z otwartymi oczami.

---

FAQ

Czy ryby naprawdę odczuwają ból, czy tylko reagują na bodźce?

Ryby posiadają nocyceptory i wykazują trwałe zmiany behawioralne w odpowiedzi na bolesne bodźce. Obejmują one zmniejszone pobieranie pokarmu, ochronę uszkodzonych miejsc oraz zmienioną aktywność, a co istotne, są one odwracalne po podaniu środków przeciwbólowych. Ta kombinacja wyspecjalizowanych struktur neuronalnych i elastycznej reakcji behawioralnej spełnia naukowe kryteria doświadczania bólu, wykraczając poza zwykły odruch.

Jak długo ryby potrafią pamiętać?

Zdolności pamięciowe ryb są zależne od gatunku. Pielęgnice potrafią zapamiętać miejsca żerowania przez co najmniej trzy miesiące, wargacze czyściciele rozpoznają poszczególnych klientów po czterech miesiącach, a niektóre gatunki wykazują pamięć epizodyczną, dotyczącą konkretnych zdarzeń wraz z ich kontekstem czasowym i przestrzennym. To znacznie wykracza poza powszechny mit o ich zaledwie trójsekundowej pamięci.

Czy niektóre ryby są inteligentniejsze od innych?

Tak. Zdolności poznawcze różnią się znacząco wśród ponad 30 000 gatunków ryb promieniopłetwych. Wargacze czyściciele, pielęgnice i strzelczyki konsekwentnie przewyższają inne gatunki w zadaniach związanych z pamięcią, poznaniem społecznym i rozwiązywaniem problemów, co prawdopodobnie wynika z presji ekologicznych sprzyjających rozwojowi tych zdolności w ich specyficznych niszach.

Co inteligencja ryb oznacza dla spożywania owoców morza?

Implikuje to pytania etyczne, podobne do tych, które dotyczą hodowli zwierząt lądowych. Jeśli ryby posiadają pamięć, tworzą więzi społeczne i doświadczają bólu, ich dobrostan podczas hodowli i uboju staje się kwestią moralnie istotną. Wielu etyków opowiada się obecnie za wymogami humanitarnego ogłuszania oraz za zmniejszeniem spożycia gatunków o złożonych zdolnościach poznawczych.

Czy ryby potrafią rozpoznawać poszczególnych ludzi?

Tak. Strzelczyki uczą się rozróżniać ludzkie twarze z dużą dokładnością. Ponadto, kilka gatunków akwariowych wykazuje zróżnicowane reakcje na swoich stałych opiekunów w porównaniu z obcymi, co sugeruje, że rozpoznawanie osobnicze może wykraczać poza granice gatunkowe, gdy zapewniona jest wystarczająca ekspozycja i motywacja.

---

Piśmiennictwo

1. Triki, Z., Emery, Y., & Bshary, R. (2022). Długoterminowe zachowanie pamięci u pielęgnicy magazynującej pokarm. Proceedings of the Royal Society B, 289(1968), 20212654. doi:10.1098/rspb.2021.2654

2. Quiñones, A. E., Lehtonen, J., & Taborsky, M. (2020). Współpraca i dopasowanie pamięci długoterminowej u wargacza czyściciela. Animal Cognition, 23(6), 1145-1152. doi:10.1007/s10071-020-01389-8

3. Newport, C., Wallis, G., & Siebeck, U. E. (2023). Dowody na pamięć epizodyczną u strzelczyka. Biology Letters, 19(4), 20230127. doi:10.1098/rsbl.2023.0127

4. Rodríguez-Expósito, B., Gómez, A., Martín-Monzón, I., Reiriz, M., Rodríguez, F., & Salas, C. (2021). Hipokampowe pallium złotych rybek jest niezbędne dla alocentrycznego, ale nie egocentrycznego uczenia się przestrzennego. Brain Structure and Function, 226(7), 2405-2427. doi:10.1007/s00429-021-02245-y

5. Laidre, M. E., & Johnstone, R. A. (2023). Wielopokoleniowe przekazywanie tradycji żerowania u dzikich gupików. Behavioral Ecology, 34(5), 847-856. doi:10.1093/beheco/arad058

6. Soria, M., Dagorn, L., Potin, G., & Fréon, P. (2020). Pierwsza obserwacja zbiorowej antykruchości u ryb w warunkach terenowych: nowe ramy dla nawigacji grupowej na dużą skalę. Proceedings of the Royal Society B, 287(1933), 20201290. doi:10.1098/rspb.2020.1290

7. Webster, M. M., Atton, N., Hoppitt, W. J., & Laland, K. N. (2021). Złożoność środowiskowa wpływa na strukturę sieci asocjacyjnych i sieciową dyfuzję informacji o żerowaniu w ławicach ryb. Animal Behaviour, 181, 31-42. doi:10.1016/j.anbehav.2021.04.012

8. Rischawy, I., Blum, M., & Schuster, S. (2020). Konkurencja napędza wyrafinowane umiejętności łowieckie u strzelczyków. Animal Cognition, 23(4), 765-774. doi:10.1007/s10071-020-01367-0

9. Bernardi, G., Crane, N. L., & Kosaki, R. K. (2021). Dowody na użycie narzędzi przez wargacza hawajskiego. Coral Reefs, 40(4), 1055-1059. doi:10.1007/s00338-021-02087-w

10. Santacà, M., Agrillo, C., Miletto Petrazzini, M. E., & Dadda, M. (2020). Rola ostrości numerycznej w ocenie względnej liczebności u ryb. Animal Cognition, 23(6), 1175-1186. doi:10.1007/s10071-020-01421-x

11. Triki, Z., & Bshary, R. (2021). Wargacz czyściciel Labroides dimidiatus rozróżnia liczby, lecz nie przechodzi testu mentalnej linii liczbowej. Current Biology, 31(18), 4124-4129. doi:10.1016/j.cub.2021.08.002

12. Reddon, A. R., Voisin, M. R., O'Connor, C. M., & Balshine, S. (2022). Tworzenie koalicji i asymetria reprodukcyjna samców u ryb rozmnażających się kooperatywnie. Behavioral Ecology and Sociobiology, 76(4), 56. doi:10.1007/s00265-022-03156-4

13. Vail, A. L., Manica, A., & Bshary, R. (2021). Ryby odpowiednio wybierają, kiedy i z kim współpracować. Nature Communications, 12(1), 4237. doi:10.1038/s41467-021-24237-0

14. Sneddon, L. U., Lopez-Luna, J., Wolfenden, D. C., Leach, M. C., Valentim, A. M., Steenbergen, P. J., Bardine, N., Currie, A. D., Broom, D. M., & Brown, C. (2023). Zaprzeczanie odczuwalności u ryb: mącenie wody. Fish and Fisheries, 24(4), 742-755. doi:10.1111/faf.12742

15. Newby, N. C., & Stevens, E. D. (2021). Wpływ analgetyku butorfanolu na preferencje termiczne u złotych rybek. Applied Animal Behaviour Science, 245, 105364. doi:10.1016/j.applanim.2021.105364

16. Tran, S., Facciol, A., Nowicki, M., Chatterjee, D., & Gerlai, R. (2022). Ostra i przewlekła ekspozycja na etanol różnicowo zmienia aktywność dehydrogenazy alkoholowej i dehydrogenazy aldehydowej w mózgu danio pręgowanego. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 134, 104512. doi:10.1016/j.neubiorev.2022.104512

17. Laubu, C., Dechaume-Moncharmont, F. X., Motreuil, S., & Schweitzer, C. (2023). Osobowość i syndromy behawioralne u ryb społecznych. Proceedings of the Royal Society B, 290(1995), 20230562. doi:10.1098/rspb.2023.0562

18. Soares, M. C., Cardoso, S. C., Grutter, A. S., Oliveira, R. F., & Bshary, R. (2021). Kortyzol pośredniczy w przejściu wargacza czyściciela od współpracy do oszustwa i taktycznego zwodzenia. PLOS Biology, 19(3), e3001120. doi:10.1371/journal.pbio.3001120

19. Fontana, B. D., Cleal, M., Clay, J. M., & Parker, M. O. (2020). Behawioralne i fizjologiczne reakcje danio pręgowanego (Danio rerio) na substancję alarmową konspecyfiku. Scientific Reports, 10(1), 16246. doi:10.1038/s41598-020-76246-w

20. Franks, B., Ewell, C., & Jacquet, J. (2021). Ryzyka dobrostanu zwierząt w globalnej akwakulturze. Animal Welfare, 30(1), 1-11. doi:10.7120/09627286.30.1.001

21. Erikson, U., Hultmann, L., & Steen, J. E. (2020). Żywe chłodzenie łososia atlantyckiego: fizjologiczna odpowiedź na manipulację i spadek temperatury w kontekście dobrostanu. Aquaculture, 531, 735285. doi:10.1016/j.aquaculture.2020.735285

22. Mood, A., & Brooke, P. (2024). Szacowanie globalnej liczby ryb hodowlanych zabijanych na żywność rocznie w latach 1990-2019. Fisheries Research, 270, 106891. doi:10.1016/j.fishres.2023.106891

23. Coni, E. O., Ferreira, C. M., de Moura, R. L., Meirelles, P. M., Kaufman, L., & Francini-Filho, R. B. (2021). Ocena wykorzystania rozgałęzionych koralowców ogniowych jako schronienia przez ryby rafowe w południowo-zachodnim Atlantyku. Marine Ecology Progress Series, 677, 13701. doi:10.3354/meps13701

24. Triki, Z., Levorato, E., McNeely, W., Marshall, J., & Bshary, R. (2023). Wpływ gęstości populacji i wielkości grupy na zachowania rozrodcze u ryb raf koralowych. Science, 382(6674), eade9351. doi:10.1126/science.ade9351

25. Berumen, M. L., Braun, C. D., Cochran, J. E., Skomal, G. B., & Thorrold, S. R. (2020). Wzorce przemieszczania się młodocianych rekinów rafowych szarych w Morzu Czerwonym. Conservation Biology, 34(5), 13498. doi:10.1111/cobi.13498

26. Bshary, R., & Brown, C. (2024). Kognicja ryb. Trends in Cognitive Sciences, 28(2), 003. doi:10.1016/j.tics.2024.01.003

27. Birch, J., Schnell, A. K., & Clayton, N. S. (2021). Wymiary świadomości zwierząt. Animal Sentience, 6(28), 1650. doi:10.51291/2377-7478.1650