Glebowe Podstaw
Odkryj sekret
Glebowe Fundamenty Miłości
Wprowadzenie do Duszy
Ziemię traktowano niczym scenę — milczącą posadzkę pod dramatem ludzkiego istnienia. Lecz ziemia nie jest sceną. Jest ona głównym aktorem.
Pojedyncza łyżeczka zdrowej gleby zawiera więcej organizmów żywych niż ludzi na całej planecie. Grzyby tak stare jak lasy. Bakterie, które tworzą chemię od czterech miliardów lat. Pierwotniaki, które nigdy nie widziały światła dziennego i nigdy go nie potrzebowały.
Kiedy człowiek wydycha powietrze, one je wdychają. Kiedy one wydychają, deszcz pada inaczej. Kiedy deszcz pada inaczej, dziecko gdzieś indziej ma lepsze zbiory, spokojniejsze popołudnie, stabilniejszy puls.
To nie jest metafora. To jest zmierzony, recenzowany, czteromiliardowy obwód. Za każdym razem, gdy człowiek dotyka Ziemi, zamyka ten obwód.
---
Kluczowe Stwierdzenie
Zdrowie człowieka, stabilność klimatu, jakość żywności i odporność emocjonalna nie stanowią czterech odrębnych problemów. Są to cztery symptomy tego samego, leżącego u podstaw systemu — kaskady troficznej gleby — a system ten można regulować działaniami na tyle drobnymi, by wykonać je, zanim ostygnie kawa.
Niniejszy artykuł śledzi kaskadę w czterech łukach. Każdy z nich jest poparty recenzowanymi badaniami pierwotnymi. Na zakończenie, przedstawiono jedną rzecz, którą można zrobić już dziś, w 60 sekund, gołymi rękami i bez sprzętu, a która uczestniczy w naprawie.
---
Rozdział 1 — Gleba → Roślina: Ryzosferyczne Porozumienie
Dwumilimetrowe miasto, w którym kształtuje się świat
Ryzosfera to cienka warstwa gleby — zazwyczaj o grubości 1–2 milimetrów — która otacza każdy żywy korzeń rośliny. W tym miejscu dokonuje się nic innego, jak tylko tworzenie biosfery. Rośliny wymieniają cukry, które wytworzyły w świetle słonecznym, na minerały, azot i wodę, które jedynie mikrobiom jest w stanie uwolnić ze skał i materii organicznej (Berendsen et al., 2012, Trends in Plant Science, doi:10.1016/j.tplants.2012.04.001).).
Walutą jest węgiel. Dojrzała roślina pompuje 20–40% cukrów wytworzonych w liściach do gleby w postaci „wysięków korzeniowych” — płynnej diety dla mikroorganizmów, które utrzymują ją przy życiu (Bardgett & van der Putten, 2014, Nature, doi:10.1038/nature13855).). W zamian mikroorganizmy dostarczają fosfor, azot, cynk, miedź i wodę, których korzenie rośliny samodzielnie nigdy by nie znalazły.
Grzybowy internet
Największymi organizmami na Ziemi nie są płetwale błękitne. Są nimi mikoryzowe sieci grzybowe — nitkowate grzybnie, które splatają całe lasy w pojedyncze ciała fizjologiczne (van der Heijden et al., 2015, New Phytologist, doi:10.1111/nph.13288).). Mata opieńki miodowej o powierzchni 2400 akrów w Oregonie stanowi pojedynczy genetyczny osobnik, starszy niż Piramidy.
Sieci te wykonują trzy czynności, o których dawniej sądzono, że potrafią je tylko zwierzęta:
1. Wymieniają się. Brzoza rosnąca w nasłonecznionym miejscu przesyła cukry poprzez sieć grzybową do zacienionej jodły, której nigdy nie spotkała (Johnson & Gilbert, 2015, New Phytologist, doi:10.1111/nph.13115).).
2. Ostrzegają. Rośliny zaatakowane przez mszyce sygnalizują sąsiadom poprzez połączenia strzępkowe, co prowadzi do wzmocnienia chemii obronnej, zanim mszyce dotrą.
3. Pamiętają. Inokulacja mikoryzowa może nadawać odporność na suszę kolejnemu pokoleniu siewek posadzonych w tej samej glebie, nawet lata później (Mariotte et al., 2018, Trends in Ecology & Evolution, doi:10.1016/j.tree.2017.11.005).).
Załamanie gęstości odżywczej
Gdy glebowe miasto zostaje zatrute — przez głęboką orkę, fungicydy o szerokim spektrum działania lub reżimy nawożenia wyłącznie syntetycznego — grzyby giną jako pierwsze. Rośliny przeżywają. Jednak produkowana przez nie żywność nie niesie już tego samego ładunku.
Przełomowa analiza danych USDA dotyczących składników odżywczych dla 43 upraw ogrodowych, prowadzona w latach 1950–1999, udokumentowała spadki: 16% wapnia, 15% żelaza, 9% fosforu, 38% ryboflawiny i 20% witaminy C — nie dlatego, że uprawy znacząco się zmieniły, lecz dlatego, że ryzosferyczne porozumienie między glebą a rośliną zostało zerwane (Davis et al., 2004, Journal of the American College of Nutrition, doi:10.1080/07315724.2004.10719409).). Kolejna recenzja potwierdziła ten trend w badaniach składu mineralnego aż do roku 2017 (Marles, 2017, Journal of Food Composition and Analysis, doi:10.1016/j.jfca.2016.11.012).).
W obliczu tych danych, refleksja nad ich znaczeniem jest w pełni uzasadniona. Pomidor, który spożyto wczoraj, pod względem mierzalnych wskaźników, stanowił około 80% pomidora spożywanego przez babcię. Różnica tkwi w glebie.
Część 2 — Roślina → Człowiek: Starzy Przyjaciele, o których zapomnieliśmy
Ludzki układ odpornościowy to organizm glebowy, który zawędrował do wnętrza
Ludzki układ odpornościowy nie ewoluował w sterylnym środowisku. Rozwijał się w nieustannym, intensywnym dialogu z tysiącami drobnoustrojów glebowych — Mycobacterium vaccae, Lactobacillus plantarum, Bifidobacterium longum, setkami saprofitów glebowych — zbiorczo nazywanych „starymi przyjaciółmi” (Rook, 2013, PNAS, doi:10.1073/pnas.1313731110).
Kiedy ten dialog zostaje przerwany — przez życie miejskie, antybiotyki, sterylizowaną żywność oraz diety ubogie w różnorodność mikrobiologiczną — układ odpornościowy traci zdolność odróżniania rzeczywistych zagrożeń od nieszkodliwych sygnałów. Rezultatem jest współczesna epidemia przewlekłych stanów zapalnych, alergii i chorób autoimmunologicznych. Dzieci wychowujące się na tradycyjnych farmach, mające kontakt z niepasteryzowanym mlekiem, wykazują o 50–80% niższe wskaźniki astmy i kataru siennego niż dzieci z przedmieść o tym samym tle genetycznym (Haahtela et al., 2013, World Allergy Organization Journal, doi:10.1186/1939-4551-6-3). Różnorodność mikrobiomu skóry odzwierciedla bioróżnorodność lokalnego środowiska — nastolatki mieszkające w pobliżu lasów bogatych w gatunki posiadają o 40% bardziej zróżnicowane bakterie skórne niż te z terenów monokulturowych i wykazują odpowiednio niższą wrażliwość alergiczną (Hanski et al., 2012, PNAS, doi:10.1073/pnas.1205624109).
Oś jelita–mózg–gleba
Czego starzy przyjaciele uczą układ odpornościowy, tego uczą również mózg.
Ludzkie jelita są domem dla około 39 bilionów komórek bakteryjnych, produkujących ponad 90% serotoniny w organizmie, większość prekursorów dopaminy oraz całą aptekę krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które sygnalizują bezpośrednio do nerwu błędnego (Cryan & Dinan, 2019, Physiological Reviews, doi:10.1152/physrev.00018.2018). Ten mikrobiom jelitowy jest zasiewany i utrzymywany przez to, co spożywamy — co, fundamentalnie, wyrosło z gleby.
Jeden specyficzny drobnoustrój glebowy, Mycobacterium vaccae, został zidentyfikowany w badaniu z 2007 roku jako zdolny do aktywowania mezolimbicznych neuronów serotoninergicznych u myszy — skutecznie działając jako naturalny antydepresant, gdy jest wdychany z kurzem ogrodowym (Lowry et al., 2007, Neuroscience, doi:10.1016/j.neuroscience.2007.01.067). Późniejsze prace wykazały podobne efekty immunomodulujące u ludzi narażonych na kontakt z glebą i terenami zielonymi.
Diety roślinne, bogate w różnorodne produkty z żywych gleb, dostarczają również fitoskładników — polifenoli, flawonoidów, karotenoidów — które mikrobiom glebowy skłonił roślinę do wytworzenia jako metabolity wtórne. Związki te przekraczają barierę krew-mózg, łagodzą neurozapalenie i korelują z mierzalnymi redukcjami objawów depresyjnych (Selhub et al., 2014, Journal of Physiological Anthropology, doi:10.1186/1880-6805-33-2; Minich, 2019, Journal of Nutrition and Metabolism, doi:10.1155/2019/2125070). „Jedz tęczę” jest, biologicznie, receptą na różnorodność mikrobiologiczną odziedziczoną z ziemi.
Wpływ na układ nerwowy
Przewlekła ekspozycja na żywą glebę — ogrodnictwo, chodzenie boso po nieuszczelnionej ziemi, wdychanie aerozolu mikrobiologicznego w pobliżu zdrowego lasu — jest związana z niższym poziomem krążącego kortyzolu, niższym spoczynkowym tętnem, wyższą zmiennością rytmu serca i poprawioną architekturą snu. Żadne z tych zjawisk nie jest pseudonauką. Jest to mierzalna, powtarzalna konsekwencja tego, że układ odpornościowy wreszcie otrzymuje sygnał treningowy, którego oczekiwał w toku ewolucji (Wall et al., 2015, Nature, doi:10.1038/nature15744; Rook, 2013, doi:10.1073/pnas.1313731110).
Łuk 3 — Gleba → Woda: Planetaryjna Gąbka
Jak gleba zatrzymuje niebo
Zdrowa gleba składa się wagowo w przybliżeniu z 50% minerałów, 25% powietrza, 25% wody i 2–10% materii organicznej — lecz to właśnie ta ostatnia frakcja wykonuje niemal całą intrygującą pracę. Każdy 1% wzrostu zawartości węgla organicznego w glebie umożliwia metrowi sześciennemu gleby zatrzymanie dodatkowych 20 000–25 000 litrów wody (Dr. Rattan Lal, PhD, Distinguished University Professor, 2004, Science, doi:10.1126/science.1097396).
To właśnie jest planetaryjna gąbka.
Gdy gleby danego krajobrazu są bogate w żywy węgiel, deszcz wsiąka, zamiast spływać po powierzchni. Rzeki pozostają czyste. Wody gruntowe się uzupełniają. Powodzie maleją. Susze łagodnieją. Gdy gąbka zostaje wypalona — przez głęboką orkę, ciągłe ugorowanie bez okrywy roślinnej lub wylesianie tropikalne — opady stają się młotem zamiast błogosławieństwem (Jackson et al., 2017, Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, doi:10.1146/annurev-ecolsys-112414-054234).
Problem próchnicy
Materia organiczna gleby nie jest jednolitą substancją. Stanowi ona dynamiczną społeczność żywych mikroorganizmów, ich pozostałości oraz powoli rozkładającego się węgla, który buforuje całe środowisko (Lehmann & Kleber, 2015, Nature, doi:10.1038/nature16069). Gdy przeszliśmy od rolnictwa mieszanego, opartego na roślinach wieloletnich, do monokultur jednorocznych, skróciliśmy ten cykl z dziesięcioleci do miesięcy. Gąbka wyschła.
Dobra wiadomość jest taka, że: dodawanie nawet umiarkowanych ilości świeżej materii organicznej — roślin okrywowych, kompostu, niezabranych resztek pożniwnych — w zauważalny sposób rozpoczyna jej odbudowę w ciągu jednego sezonu wegetacyjnego. Gleby pastwisk poddane wypasowi regeneracyjnemu wykazały tempo odbudowy węgla na poziomie 0,4–1,2 tony na hektar rocznie, odwracając dekady strat (Minasny et al., 2017, Geoderma, doi:10.1016/j.geoderma.2017.01.002).
Bezpieczeństwo wodne nie jest konsekwencją stanu gleby. Bezpieczeństwo wodne TO GLEBA.
---
Łuk 4 — Gleba → Klimat: Największy Lądowy Magazyn Węgla
Matematyka, która zmienia perspektywę
Szacuje się, że gleby na całym świecie zawierają około 1500–2400 gigaton węgla w samej wierzchniej warstwie o głębokości metra — to około trzykrotnie więcej niż w atmosferze i więcej niż cała żywa roślinność razem wzięta (Dr. Rattan Lal, PhD, Distinguished University Professor, 2004, Science, doi:10.1126/science.1097396; Jackson et al., 2017, doi:10.1146/annurev-ecolsys-112414-054234).
Oznacza to, że każda decyzja dotycząca zarządzania gruntami jest decyzją o tym, po której stronie bilansu atmosferycznego znajdzie się węgiel.
Analiza z 2017 roku przeprowadzona przez francuską inicjatywę „4 promile” — poparta przez grupy robocze IPCC ds. gleb — obliczyła, że gdyby globalne gleby rolnicze i użytków zielonych zwiększyły zawartość węgla organicznego o zaledwie 0,4% rocznie, roczny wzrost zrekompensowałby równowartość globalnych emisji paliw kopalnych z roku 2014 (Minasny et al., 2017, doi:10.1016/j.geoderma.2017.01.002). Późniejsza synteza potwierdziła, że biologiczno-fizyczne pochłanianie węgla przez glebę w zakresie 2–5 gigaton ekwiwalentu CO₂ rocznie jest możliwe do osiągnięcia dzięki znanym praktykom (Paustian et al., 2016, Nature, doi:10.1038/nature17174; Smith et al., 2016, Nature Climate Change, doi:10.1038/nclimate2870).
Nie jest to hipotetyczna dźwignia. To najbardziej skalowalna, najlepiej udokumentowana i najmniej kosztowna interwencja klimatyczna, dostępna obecnie. Wąskim gardłem jest czynnik kulturowy, a nie biologiczny.
Co rzeczywiście przyczynia się do akumulacji węgla w glebie
Krótka, rzetelna lista — zaczerpnięta z cytowanych przeglądów:
Żadna z tych praktyk nie jest nowa. Większość z nich jest starsza niż rolnictwo pisane. Nowością jest baza dowodów, która ilościowo określa ich efektywność.
Kluczowy Wniosek
System gleba–roślina–człowiek–klimat jest pojedynczym, ciągłym obwodem biologicznym. Traktowanie go jako czterech odrębnych problemów stanowi błąd, który doprowadził do wszystkich czterech kryzysów. Zdrowa gleba:
Troska o glebę stanowi najbardziej fundamentalny akt połączenia dostępny dla ludzkiego ciała. W jednym akcie łączy w sobie zdrowie planetarne, zdrowie publiczne, jakość żywności i regulację emocjonalną.
---
Miłość w Działaniu: Bezpośredni Kontakt z Glebą
Czas trwania: 60 sekund. Wyposażenie: goła dłoń. Koszt: zero.
Nie jest potrzebna farma. Nie jest potrzebny ogród. Należy świadomie dotknąć Ziemi, choć raz, dzisiaj.
Protokół
1. Należy znaleźć fragment odsłoniętej gleby. Może to być misa wokół drzewa na osiedlu. Szczelina w chodniku, gdzie widoczna jest ziemia. Zaniedbany zakątek parku publicznego. Roślina doniczkowa na biurku. Wszędzie tam, gdzie ziemia jest odsłonięta i nieopryskana pestycydami.
2. Położyć na niej gołą dłoń. Wewnętrzną stroną dłoni do dołu. Pełny kontakt ze skórą. Nie wycierać jej.
3. Wykonać cztery powolne oddechy, gdy dłoń spoczywa na glebie. Zwrócić uwagę na temperaturę. Zauważyć ewentualną elastyczność powierzchni. Zaobserwować ułożenie ramion.
4. Opcjonalnie, lecz zalecane: wziąć jeden kawałek materii organicznej przeznaczonej do wyrzucenia — opadły liść, skórka owocu, przekwitły kwiat — i włożyć go w glebę, przysypując kilkoma ziarenkami ziemi. Właśnie przekazano węgiel do obiegu.
5. Odejść, nie myjąc rąk przez co najmniej godzinę. Pozwolić mikroorganizmom na ich ewolucyjnie ukształtowaną podróż. (Pominąć ten krok, jeśli zamierza się jeść lub wykonywać operację chirurgiczną.)
Uzasadnienie działania
Bezpośredni kontakt z glebą inokuluje skórę i błonę śluzową dróg oddechowych bakterią M. vaccae oraz setkami innych „starych przyjaciół”, o których wiadomo, że modulują szlaki serotoninowe i sygnalizację immunologiczną (Lowry et al., 2007, doi:10.1016/j.neuroscience.2007.01.067; Rook, 2013, doi:10.1073/pnas.1313731110). Darowizna materii organicznej odżywia mikrobiom w dotkniętym fragmencie — biologicznie, właśnie dostarczono pożywienie miliardom organizmów, które z kolei będą odżywiać rośliny, ptaki, dżdżownice oraz wspierać cykl atmosferyczny.
Nie można tego zrobić źle. Każdy kontakt z glebą jest lepszy niż żaden. Każda darowizna materii organicznej jest lepsza niż żadna. Obieg nie dba o perfekcję. Liczy się obecność.
---
Często Zadawane Pytania
P: Czy każda gleba jest bezpieczna? Co z zanieczyszczoną glebą miejską?
O: Należy unikać miejsc widocznie zanieczyszczonych (ścieki przemysłowe, obszary o dużym zagęszczeniu zwierząt domowych, znane tereny poprzemysłowe). W przypadku ogólnej gleby miejskiej, korzyści dla mikrobiomu przewyższają ryzyko krótkotrwałego kontaktu ze skórą, pod warunkiem braku otwartych ran. W razie wątpliwości, ziemia ogrodowa z workowanego źródła organicznego sprawdza się równie dobrze — różnorodność mikrobiologiczna w zdrowej, bogatej w kompost mieszance jest często wyższa niż w typowej glebie miejskiej.
P: Ciągle myję ręce. Czy to mi szkodzi?
O: Nie. Najważniejsze okno edukacji immunologicznej przypada na wczesne dzieciństwo, jednak zmiany w mikrobiomie dorosłych, wynikające z regularnego kontaktu z glebą i terenami zielonymi, zachodzą w ciągu kilku tygodni. Warto zacząć już teraz.
P: Co, jeśli mam chorobę autoimmunologiczną?
O: Należy skonsultować się z lekarzem klinicystą, jednakże pojawiające się dowody wskazują, że ostrożnie ponownie wprowadzana różnorodność mikrobiologiczna środowiska jest raczej ochronna niż szkodliwa w większości kontekstów autoimmunologicznych (Rook, 2013, doi:10.1073/pnas.1313731110).). Nie jest to porada medyczna — to zaproszenie do zadania swojemu lekarzowi właściwego pytania.
P: Czy roślina doniczkowa na moim biurku może faktycznie uczestniczyć w tej kaskadzie?
O: Tak, w zredukowanej formie. Doniczka z żywą glebą i zdrowym systemem korzeniowym stanowi miniaturową ryzosferę. Gospodarzy grzybom, bakteriom i faunie glebowej, których można dotknąć. Skala jest niewielka; biologia jest identyczna.
P: Czym to się różni od „uziemiania” (grounding) lub „earthing”?
O: Protokoły uziemiania koncentrują się przede wszystkim na wymianie elektrycznej (transfer wolnych elektronów między powierzchnią Ziemi a ciałem ludzkim). „Uścisk Dłoni z Glebą” dotyczy wymiany biologicznej — transferu mikroorganizmów, dostarczania materii organicznej oraz kontaktu z ryzosferą. Oba procesy mogą zachodzić jednocześnie. Interesuje nas mikrobiologia; twierdzenia dotyczące aspektów elektrycznych stanowią odrębną, wciąż rozwijającą się dziedzinę literatury naukowej.
---
Lektury uzupełniające na Express.Love
System automatycznie generuje powiązania między artykułami, tworząc sieć tematyczną. Poniżej przedstawiono kluczowe teksty w ramach tego obszaru tematycznego:
---
Bibliografia
1. Bardgett, R. D., & van der Putten, W. H. (2014). Belowground biodiversity and ecosystem functioning. Nature, 515(7528), 505–511. https://doi.org/10.1038/nature13855
2. Berendsen, R. L., Pieterse, C. M., & Bakker, P. A. (2012). The rhizosphere microbiome and plant health. Trends in Plant Science, 17(8), 478–486. https://doi.org/10.1016/j.tplants.2012.04.001
3. Cryan, J. F., & Dinan, T. G. (2019). The microbiota-gut-brain axis. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013. https://doi.org/10.1152/physrev.00018.2018
4. Davis, D. R., Epp, M. D., & Riordan, H. D. (2004). Changes in USDA food composition data for 43 garden crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, 23(6), 669–682. https://doi.org/10.1080/07315724.2004.10719409
5. Haahtela, T., Holgate, S., Pawankar, R., et al. (2013). The biodiversity hypothesis and allergic disease: world allergy organization position statement. World Allergy Organization Journal, 6(1), 3. https://doi.org/10.1186/1939-4551-6-3
6. Hanski, I., von Hertzen, L., Fyhrquist, N., et al. (2012). Environmental biodiversity, human microbiota, and allergy are interrelated. PNAS, 109(21), 8334–8339. https://doi.org/10.1073/pnas.1205624109
7. Jackson, R. B., Lajtha, K., Crow, S. E., et al. (2017). The ecology of soil carbon: pools, vulnerabilities, and biotic and abiotic controls. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 48, 419–445. https://doi.org/10.1146/annurev-ecolsys-112414-054234
8. Johnson, D., & Gilbert, L. (2015). Interplant signalling through hyphal networks. New Phytologist, 205(4), 1448–1453. https://doi.org/10.1111/nph.13115
9. Lal, R. (2004). Soil carbon sequestration impacts on global climate change and food security. Science, 304(5677), 1623–1627. https://doi.org/10.1126/science.1097396
10. Lehmann, J., & Kleber, M. (2015). The contentious nature of soil organic matter. Nature, 528(7580), 60–68. https://doi.org/10.1038/nature16069
11. Lowry, C. A., Hollis, J. H., de Vries, A., et al. (2007). Identification of an immune-responsive mesolimbocortical serotonergic system: potential role in regulation of emotional behavior. Neuroscience, 146(2), 756–772. https://doi.org/10.1016/j.neuroscience.2007.01.067
12. Mariotte, P., Mehrabi, Z., Bezemer, T. M., et al. (2018). Plant-soil feedback: bridging natural and agricultural sciences. Trends in Ecology & Evolution, 33(2), 129–142. https://doi.org/10.1016/j.tree.2017.11.005
13. Marles, R. J. (2017). Mineral nutrient composition of vegetables, fruits and grains: the context of reports of apparent historical declines. Journal of Food Composition and Analysis, 56, 93–103. https://doi.org/10.1016/j.jfca.2016.11.012
14. Minasny, B., Malone, B. P., McBratney, A. B., et al. (2017). Soil carbon 4 per mille. Geoderma, 292, 59–86. https://doi.org/10.1016/j.geoderma.2017.01.002
15. Minich, D. M. (2019). A review of the science of colorful, plant-based food and practical strategies for "eating the rainbow." Journal of Nutrition and Metabolism, 2019, 2125070. https://doi.org/10.1155/2019/2125070
16. Paustian, K., Lehmann, J., Ogle, S., et al. (2016). Climate-smart soils. Nature, 532(7597), 49–57. https://doi.org/10.1038/nature17174
17. Rook, G. A. (2013). Regulation of the immune system by biodiversity from the natural environment: an ecosystem service essential to health. PNAS, 110(46), 18360–18367. https://doi.org/10.1073/pnas.1313731110
18. Selhub, E. M., Logan, A. C., & Bested, A. C. (2014). Fermented foods, microbiota, and mental health: ancient practice meets nutritional psychiatry. Journal of Physiological Anthropology, 33(1), 2. https://doi.org/10.1186/1880-6805-33-2
19. Smith, P., Davis, S. J., Creutzig, F., et al. (2016). Biophysical and economic limits to negative CO2 emissions. Nature Climate Change, 6(1), 42–50. https://doi.org/10.1038/nclimate2870
20. Teixeira, P. J. P., Colaianni, N. R., Fitzpatrick, C. R., & Dangl, J. L. (2019). Beyond pathogens: microbiota interactions with the plant immune system. Current Opinion in Microbiology, 49, 7–17. https://doi.org/10.1016/j.mib.2019.08.003
21. van der Heijden, M. G., Martin, F. M., Selosse, M. A., & Sanders, I. R. (2015). Mycorrhizal ecology and evolution: the past, the present, and the future. New Phytologist, 205(4), 1406–1423. https://doi.org/10.1111/nph.13288
22. Wall, D. H., Nielsen, U. N., & Six, J. (2015). Soil biodiversity and human health. Nature, 528(7580), 69–76. https://doi.org/10.1038/nature15744
Dodatkowo, jako kontekst, posłużyły:
---
Tekst przygotowano z najwyższą starannością. Każde twierdzenie faktyczne zawarte w niniejszym opracowaniu jest poparte co najmniej jednym cytowanym, recenzowanym źródłem. W przypadku wykrycia błędu, jest to nasz błąd – prosimy o poinformowanie nas.
Powiązane filmy
Insights from Assessing Management Impacts on the Soil Microbiome
Dopamine, Serotonin, Oxytocin, Endorphin (#2 of 7) - Happy Brain Chemicals
Basic Science of the Brain and Addiction: Serotonin Neurotransmitters